Karta Praw Podstawowych - informacje ogólne
Karta Praw Podstawowych zawiera prawa i zasady w odniesieniu do sześciu zagadnień: godności, wolności, równości, solidarności, praw obywatelskich i wymiaru sprawiedliwości:
- Tytuł I Godność (art. 1–5): godność człowieka, prawo do życia, prawo człowieka do integralności, zakaz tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania, zakaz niewolnictwa i pracy przymusowej;
- Tytuł II Wolności (art. 6-19): prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego, poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego, ochrona danych osobowych, prawo do zawarcia małżeństwa i prawo do założenia rodziny, wolność myśli, sumienia i religii, wolność wypowiedzi i informacji, wolność zgromadzania się i stowarzyszania się, wolność sztuki i nauki, prawo do nauki, wolność wyboru zawodu i prawo do podejmowania pracy, wolność prowadzenia działalności gospodarczej, prawo własności, prawo do azylu, ochrona w przypadku usunięcia z terytorium państwa, wydalenia lub ekstradycji;
- Tytuł III Równość (art. 20-26): równość wobec prawa, niedyskryminacja, różnorodność kulturowa, religijna i językowa, równość kobiet i mężczyzn, prawa dziecka, prawa osób w podeszłym wieku, integracja osób niepełnosprawnych;
- Tytuł IV Solidarność (art. 27-38): prawo pracowników do informacji i konsultacji w ramach przedsiębiorstwa, prawo do rokowań i działań zbiorowych, prawo dostępu do pośrednictwa pracy, ochrona w przypadku nieuzasadnionego zwolnienia z pracy, należyte i sprawiedliwe warunki pracy, zakaz pracy dzieci i ochrona młodocianych w pracy, życie rodzinne i zawodowe, zabezpieczenie społeczne i pomoc społeczna, ochrona zdrowia, dostęp do usług świadczonych w ogólnym interesie gospodarczym, ochrona środowiska, ochrona konsumentów;
- Tytuł V Prawa obywatelskie (art. 39-46): prawo głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach lokalnych, prawo do dobrej administracji, prawo dostępu do dokumentów, prawo zwracania się do Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich, prawo petycji, swoboda przemieszczania się i pobytu, opieka dyplomatyczna i konsularna;
- Tytuł VI Wymiar sprawiedliwości (art. 47-50): prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu, domniemanie niewinności i prawo do obrony, zasady legalności oraz proporcjonalności kar do czynów zabronionych pod groźbą kary, zakaz ponownego sądzenia lub karania w postępowaniu karnym za ten sam czyn zabroniony pod groźbą kary.
- Ostatni rozdział (Tytuł VII – art. 51-54) dotyczy wykładni i zasad stosowania Karty.
Poszanowanie praw podstawowych w rozporządzeniu ogólnym
Zgodnie z art. 9 rozporządzenia ogólnego wdrażając programy zapewnia się poszanowanie praw podstawowych oraz przestrzeganie Karty Praw Podstawowych.
„Państwa członkowskie i Komisja zapewniają poszanowanie praw podstawowych oraz przestrzeganie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w procesie wdrażania Funduszy.”
Oznacza to, że instytucje zarządzające oraz pozostałe instytucje systemu wdrażania funduszy europejskich są zobowiązane do zagwarantowania przestrzegania praw i wolności określonych w Karcie na każdym etapie wdrażania programu, a więc programowania, wyboru i realizacji projektów, a także kontroli projektów, monitorowania i ewaluacji.
Warunek podstawowy „Skuteczne stosowanie i wdrażanie Karty praw podstawowych”
Rozporządzenie ogólne wprowadziło horyzontalny warunek podstawowy dotyczący stosowania i wdrażania Karty Praw Podstawowych, którego celem jest poszanowanie i ochrona wszystkich praw podstawowych w ramach funduszy europejskich. Spełnienie tego warunku umożliwia korzystanie ze środków programów krajowych i regionalnych.
Brzmienie tego warunku sprecyzowano w Załączniku nr III do rozporządzenia ogólnego (2021/1060):
„Istnienie skutecznych mechanizmów służących zapewnieniu zgodności z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej (zwaną dalej „Kartą”), które obejmują:
• Kryterium nr 1: Ustalenia mające zapewnić zgodność programów wspieranych z Funduszy i ich wdrażania z odpowiednimi postanowieniami Karty;
• Kryterium nr 2: Rozwiązania dotyczące zgłaszania komitetowi monitorującemu przypadków niezgodności operacji wspieranych z Funduszy z Kartą oraz skarg o nieprzestrzeganie Karty złożonych zgodnie z rozwiązaniami przyjętymi na mocy art. 69 ust. 7”.
Rozwiązania przyjęte przez Polskę, mające na celu potwierdzenie wypełnienia ww. warunku, zostały opracowane przez Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej i znajdują się w dokumencie Samoocena spełnienia warunku podstawowego Skuteczne stosowanie i wdrażanie Karty praw podstawowych.
29 lutego 2024 r. Komisja Europejska wydała decyzję nr C(2024)1441 w zakresie oceny spełniania horyzontalnego warunku podstawowego „Skuteczne stosowanie i wdrażanie Karty praw podstawowych”, przeprowadzonej na podstawie art. 15 ust. 4 rozporządzenia ogólnego. Decyzja potwierdza spełnienie ww. warunku przez Polskę.
Zgodność projektów z Kartą Praw Podstawowych
Każdy beneficjent ma obowiązek przestrzegania Karty Praw Podstawowych w trakcie realizacji projektu.
Wszystkie wnioski o dofinansowanie projektów w Programie są weryfikowane na etapie oceny na podstawie kryteriów wyboru projektów pod kątem ich zgodności z prawami i wolnościami określonymi w Karcie Praw Podstawowych. W praktyce oznacza to, że dofinansowania nie będą mogli otrzymać wnioskodawcy, których wnioski o dofinansowanie zawierają zapisy mogące potencjalnie naruszać prawa i wolności określone w Karcie.
Zachęcamy, aby w trakcie przygotowywania wniosków o dofinansowanie wykorzystywać listę kontrolną stanowiącą Załącznik nr III do Wytycznych dotyczących zapewnienia poszanowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej przy wdrażaniu europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (2016/C 269/01) w celu zapewnienia zgodności z Kartą.
Zgłaszanie podejrzeń o niezgodności z Kartą Praw Podstawowych
W celu zagwarantowania przestrzegania praw i wolności określonych w Karcie Praw Podstawowych, istnieje możliwość zgłoszenia podejrzenia o niezgodności z Kartą Praw Podstawowych projektów lub działań realizowanych przez beneficjenta, Instytucję Zarządzającą FEWiM 2021-2027, Instytucję Pośredniczącą - Wojewódzki Urząd Pracy w Olsztynie lub Instytucję Pośredniczącą - Warmińsko-Mazurską Agencję Rozwoju Regionalnego S.A. w Olsztynie.
Kto może przekazać zgłoszenie?
Uczestnicy projektów, ostateczni odbiorcy, wnioskodawcy, beneficjenci lub inne osoby/podmioty bezpośrednio dotknięte działaniami naruszającymi Kartę Praw Podstawowych, czyli posiadający interes faktyczny (tj. potrzebę zrealizowania swojego uprawnienia lub obowiązku) mogą przekazywać zgłoszenia dotyczące podejrzeń o niezgodności projektów lub działań IZ/IP z Kartą Praw Podstawowych.
Jednocześnie, każdy – w tym również organizacje pozarządowe działające na rzecz dostępności lub równego traktowania – może poinformować beneficjenta, Instytucję Zarządzającą, Instytucje Pośredniczące lub Rzecznika Funduszy Europejskich o zauważonych problemach, nieprawidłowościach czy błędach związanych ze stosowaniem Karty Praw Podstawowych.
Jak i gdzie składać zgłoszenia?
Zgłoszenia o podejrzeniu niezgodności projektów/działań z Kartą Praw Podstawowych mogą być kierowane:
1) w przypadku działań beneficjenta projektu realizowanego na podstawie umowy o dofinansowanie projektu/decyzji o dofinansowaniu projektu zawartej z Instytucją Zarządzającą lub Instytucją Pośredniczącą:
- pisemnie z dopiskiem „Zgłoszenie niezgodności z KPP” na adresy właściwej Instytucji Zarządzającej/Instytucji Pośredniczącej (znajdujące się w zakładce Skontaktuj się) lub na skrzynkę nadawczą e-PUAP: /UMWWIM/SkrytkaESP (w przypadku Instytucji Zarządzającej),
- pocztą elektroniczną na adresy mailowe tych instytucji (znajdujące się w zakładce Skontaktuj się), wpisując temat wiadomości „Zgłoszenie niezgodności z KPP”,
- w innej formie - jeśli wynika to ze szczególnych potrzeb komunikacyjnych zgłaszającego;
2) w przypadku działań Instytucji Pośredniczącej Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Olsztynie lub Instytucji Pośredniczącej Warmińsko-Mazurskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A. w Olsztynie lub projektów własnych realizowanych przez te instytucje:
- pisemnie z dopiskiem „Zgłoszenie niezgodności z KPP” na adres Departamentu Nadzoru Właścicielskiego i Monitorowania Wydatków: ul. Partyzantów 24, 10-521 Olsztyn lub na skrzynkę nadawczą e-PUAP: /UMWWIM/SkrytkaESP,
- pocztą elektroniczną na adres: dc@warmia.mazury.pl, wpisując temat wiadomości „Zgłoszenie niezgodności z KPP”,
- w innej formie - jeśli wynika to ze szczególnych potrzeb komunikacyjnych zgłaszającego;
3) w przypadku działań Instytucji Zarządzającej lub projektów własnych realizowanych przez tę instytucję:
- pisemnie z dopiskiem „Zgłoszenie niezgodności z KPP” na adres Rzecznika Funduszy Europejskich przy Instytucji Zarządzającej programem regionalnym Fundusze Europejskie dla Warmii i Mazur 2021-2027: ul. Emilii Plater 1, 10-562 Olsztyn lub na skrzynkę nadawczą e-PUAP: /UMWWIM/SkrytkaESP,
- pocztą elektroniczną na adres: rzecznikrpo@warmia.mazury.pl, wpisując temat wiadomości „Zgłoszenie niezgodności z KPP”,
- w innej formie - jeśli wynika to ze szczególnych potrzeb komunikacyjnych zgłaszającego;
4) w każdym przypadku lub w razie wątpliwości co do właściwego adresata zgłoszenia:
- pisemnie z dopiskiem „Zgłoszenie niezgodności z KPP” na adres Koordynatora ds. Karty Praw Podstawowych: Departament Polityki Regionalnej, ul. Kościuszki 89/91, 10-554 Olsztyn lub na skrzynkę nadawczą e-PUAP: /UMWWIM/SkrytkaESP,
- pocztą elektroniczną na adres: koordynacjafewim@warmia.mazury.pl, wpisując temat wiadomości „Zgłoszenie niezgodności z KPP”,
- w innej formie - jeśli wynika to ze szczególnych potrzeb komunikacyjnych zgłaszającego.
W zgłoszeniu prosimy o ujęcie następujących informacji umożliwiających jego rozpatrzenie:
- imię i nazwisko zgłaszającego (lub nazwę podmiotu),
- dane do kontaktu zgłaszającego,
- numer projektu (jeśli dotyczy),
- opis sprawy wraz z ewentualnymi załącznikami (np. w postaci dokumentów) dotyczącymi zgłoszenia,
- opis interesu faktycznego (tj. potrzeby zrealizowania swojego uprawnienia lub obowiązku)
Zgłoszenia niezawierające imienia i nazwiska (nazwy) oraz danych kontaktowych umożliwiających udzielenie odpowiedzi pozostawia się bez rozpatrzenia.
Czas rozpatrzenia zgłoszenia:
Zgłoszenia o podejrzeniu niezgodności projektów/działań z Kartą Praw Podstawowych będą rozpatrywane w terminie 2 miesięcy od ich wpływu. W uzasadnionych i skomplikowanych przypadkach termin może zostać wydłużony, o czym podmiot/osoba składający/a zgłoszenie zostanie poinformowany/a.
Pozostałe informacje:
Zgłoszenie o podejrzeniu niezgodności projektów/działań z Kartą Praw Podstawowych podejmowanych przez IZ/IP lub beneficjenta nie zastępuje istniejącego systemu ochrony praw podstawowych opartego o sądy oraz odrębny mechanizm działania Rzecznika Praw Obywatelskich w oparciu o wnioski podmiotów indywidualnych.
Szczegółowe informacje o zgłoszeniach dotyczących naruszenia praw i wolności określonych w KPP znajdziesz w rozdziale VII Samooceny spełnienia warunku Stosowanie Karty praw podstawowych.
Koordynator ds. Karty Praw Podstawowych w Instytucji Zarządzającej programem regionalnym Fundusze Europejskie dla Warmii i Mazur 2021-2027
Patrycja Bednarek-Żywicka
Departament Polityki Regionalnej
Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie
ul. Kościuszki 89/91, 10-554 Olsztyn
e-mail: p.zywicka@warmia.mazury.pl lub koordynacjafewim@warmia.mazury.pl
tel. (89) 521 93 29
Pomocne dokumenty:
• Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej
• Wytyczne dotyczące zapewnienia poszanowania Karty praw podstawowych Unii Europejskiej przy wdrażaniu europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych (2016/C 269/01) - Wytyczne zapewniają praktyczne narzędzie, tj. „listę kontrolną dotyczącą praw podstawowych”, aby pomóc państwom członkowskim w badaniu środków wykonawczych dotyczących tych funduszy w kontekście Karty. Stanowi ona załącznik nr 3 do ww. Wytycznych
• Samoocena spełnienia warunku podstawowego Skuteczne stosowanie i wdrażanie Karty praw podstawowych
• Podręcznik Agencji Praw Podstawowych UE Zastosowanie Karty praw podstawowych Unii Europejskiej w stanowieniu prawa i kształtowaniu polityki na szczeblu krajowym
• Przewodnik - Stosowanie Karty Praw Podstawowych w toku wdrażania projektów finansowanych z funduszy UE, przygotowany przez Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich w wyniku realizacji projektu pt. „Wsparcie Krajowych Instytucji na rzecz Praw Człowieka w Monitorowaniu Praw Podstawowych i Związanych z tymi Prawami Aspektów Praworządności”
Pomocne linki:
• Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej - na stronie internetowej Agencji znajduje się specjalna zakładka „Karta Praw Podstawowych”, gdzie znajduje się prawo międzynarodowe, prawo UE i krajowe prawo konstytucyjne w dziedzinie praw podstawowych związanych z artykułami KPP. W zakładce tej można znaleźć również pełny tekst i wykładnię prawną artykułów Karty, przykłady z orzecznictwa UE i państw członkowskich oraz publikacje Agencji.
• Charterpedia
• Szkolenie e-learningowe na temat Karty Praw Podstawowych
• Strona internetowa Rzecznika Praw Obywatelskich
• Informacje o stosowaniu Karty Praw Podstawowych na portalu Fundusze Europejskie